alamat ning macopa

25/05/2012

alamat ning macopa

patna mang

macupa©siwalangsinukuan

macupa©siwalangsinukuan

Aniang minunang panaun quing Barriu na ning Tinajeru Baculud. Metung iang liblib a Barriu ning Pampanga. Deng manucnangan queti taimic la’t masaiang mangabiaian. Malualas ia ing lugar at malapit la quing ilog at dacal plasdan ampong tanaman a magsilbing cabiaian da reng manucnangan carin.

Atin lang pagmaragul deng tau Tinajeru itang carelang guintung campana a macasabit quing simboriu ning Pisamban. A babatengtengan ng Apung Istung baiu magmisa. Ing penibatan na ning campanan malambat da neng acalinguan. Agpang careng canunu-nunuan da, ing campanang ita disnan da nia mu at gagalangan de reng memarriu. Paniualan dang quening campana manibatan ing biiaiang a tatamasa ra quing bie. Ing calembang ning campana atne casanting paquiramdaman masican ia’t buu tonu. Deng balang macaramdam quing calembang ning campana pilmi lang mangapasiclaud at taimtim lang magpasalamat quing Maiupaiang Guinu. Maragul la capanualan at respetu deng tau quing carelang campana.

Maracal a taung mecabalita quing guintung campana. Ania naman dacal la reng meging interesadu caniti. Cabilang la reng tulisan a manucnangan quing malapit a caqueuan ning Barriu. Balac deng panacauan at lasauan ing guintung campana patie icua re iti.

Misan a aldo, megulantang ia ing buung Barriu.

Tulisan, deng tulisan! Liban da ca tang tulisan!” nga nang gugulasio ning metung a dagis pisamban.

tanaman©siwalangsinukuan

tanaman©siwalangsinukuan

E la mig-adua isip deng Pari at aduang Sakristan quildas de ing campana at selicut de iti. Aniang datang la reng tulisan ala ne ing campana quing casasabitan na. Ing Pari at deng Sakristan ilang atupan da. Pilit deng cucutang nung nucarin ia ing campana? Oneng e ra pigtapat nung nucarin de selicut, quing mua ra reng tulisan penabtab do batal deng Sakristan at Pari. Caibat mibalic la quing caqueuan reng tulisan angguiang e re icua ing paque ra.

Migcagulu quing buung Barriu. Melungcut la reng memarriu. Ing pacamalan dang campana e ra ne iquit uling deng maquibalu nung nucarin ia misalicut mengamate la. Eganagana menintun la oneng ela managumpe, e re iquit.

Quing macabang panaun, mengalinguan la reng tau quing carelang banal a casalpantaianan. Ala na namang pupunta quing pisamban. Nanu pa ta mibalutan iang calungcutan ing buung Barriu.

Misan a abac, quing macabang panaun na ing mibalas deng taung lalabas quing pisamban abatiauan de ing metung a tanaman. Maracal ia bunga aliua la itsura deng bunga na cumpara careng tipical a bungang maralas dang pupulan. Caulma lang malating campana reng bunga na. Migcagulu la reng tau quing macapadurut a tanaman. Magtaca la nung nucarin ia menibat ing tanaman a caulmang campana at malutu-lutu ia pa cule.

Nga nang Apung Istung, “Cabang matudtud cu mecaramdam cung siualang mumutus canacu a culculan que canu ing lalam ning tanaman quing cumbentu. Oneng e cu pansin uling isipan cu maninap cu mu.

cumpana, campana©siwalangsinukuan

cumpana, campana©siwalangsinukuan

Geua ra reng tau ing amanuan nang Apung Istung. Atno catula aniang iquit de ing guintung campana quing lalam da ring uiat na ning tanaman. Deng tau memamunta la quing Pisamban at mipagsalamat la quing Guinu quing pangabalic na ning guintung campana. Pilang penandit mu ing milabas at pasibaiu deng dimdam ing malaguintung siuala ning campana cabang babatengtengan neng Apung Istung. Iti ing memie sigla at cataimican quing pusu ra reng balang metung, cabang taimtim lang manalangin.

Ing milagrosung tanaman ala iang patnang memunga. Atuclasan da namang maliari lang canan deng bunga na. Reng anac atnong catula quing itsura da reng bunga a cauangis ning copa ania inaus dong macopa.

_________

Advertisements

alamat ning singcamas*

24/05/2012

alamat ning singcamas©siwalangsinukuan
alfonso ‘al’ pedroche

babaing maiarti©siwalangsinukuan

babaing maiarti©siwalangsinukuan

Malagu iya’y Ising. Maputi yang anting labanus pero alang maqui sicanan lub a maglolo caya. Asne cataras. Micacamas yang micacamas anggian careng ditac mung bague. Deng mangalating anac a mamialung quing mula na paquiabaran na la at tatabi. “Mabating cayu! Cainge yo! Masosora cu!”

Macanian iya, pablasang yamung dili quing bie. Mete no reng matua na at metung ya mu cabud anac.

Uli na ning cayang macasnuc a ugali, binsagan deng “Isingcamas” uling micacamas yang micacamas.

Misan a’yaldo ating lalaquing dintang at menyauad yang inuman caya. Oba’t antia mong metulala y Ising! Ene agauang pagtarasan itang lalaquing tinagquil king cayang pusung manibat quing ibat e lulugud nune puru camua ing maratun. Micalugud la queluatan one’ng aniang balacan da nang magpacasal, mepicut ya ing lalaqui. Camua nang Ising! Mibalic ing catarasan na.

sicamas, singcamas©siwalangsinukuan

sicamas, singcamas©siwalangsinukuan

“Susumpa cu, anggian icutcut yu cung mabie, ala na cung lalaquing pagtiwalan,” nga na.

Manibat canita, eda ne iquit ding siping ng bale y Ising. Bigla niang meuala.

Misan a aldo, iquit da reng siping nang bale ing metung a tanaman a e ra pa iquit capilan man. Mababa ya mu pangatubu at aniang bagutan de, menicua lang bungang maputi a macacutcut quing gabun.

_______
* Ini pung sabing ‘singcamas‘ agcas de’t susulat a ‘sicamas‘ dening aliuang Cabalen queng Capampangan.

_______


toting tugac

17/05/2012

toting tugac

joey magno sotto

I Toting Tugac ing pecamaulit at masias dili buntuc caring micacapatad. Mailig iang mamasial dili na. Andiang bengui na, tatacas ia.

Minsan a bengui, asaganan ne I Pipoy Panas.

tugac, cocac©siwalangsinukuan

tugac, cocac©siwalangsinukuan

“Maiap a bengui, Pipoy!” nga’anang Toti queng queiang caluguran. “Nucarin ca munta? Ot icang dili?”

“Maiap a bengui mu naman, Toti!” nga’nang Pipoy. “Mitauli cu caring caiabe cu. Atin caming baiung
pidatucanang pamangan. Munta cu carin.”

“Maliari cung tuqui? Bisa cung mamasial,” nga’nang Toti.

“Ua sigue, ban ‘ta atin cu rin acaiabe uli’ng malaut mu rin ita,” paquibat nang Pipoy.

Masaia lang mipapagcuentung meco dening micaluguran.

“O ren na reng caiabe mo, Pipoy, acaquit cu na la. Calapit mu pala!”

“Catalic mu caiang lucsu, Toti! Mepagal cu pin e,” a nang Pipoy. “Tara, paquilala da ca caring aliua cung caiabe.”

Pequilala neng Pipoy i Toti careng caluguran na. Caibat igcat de i Toti a lungub quing baiu dang bodega.

“Casanting pala queni. Marimla at mediu madalumdum. Alang istorbu,” a nang Toti.

“Lacuan da ca pa ne, Toti,” a nang Pipoy, “ Sumaup cu pang manacut.”

“Ua sigue, Pipoy,” paquibat nang Toti, “Pasialan que ing paligid ning quecaiung bodega.”

Meco ne i Pipoy at i Toti naman migsamula neng maglaue-laue quing queiang paligid. Malati ia mu ing lugal. Oneng, malati la reng panas ania para carela, maragul ne pin naman ing lugal. Pero para cang Toti, malati ia mu. Ania sinaguli, apasialan ne ing palibut ning bodega.

Pagtacan ne ing maragul at mabilug a bage quing libutad na ning bodega. Andiang nanan neng isipan, e ne balu nung nanu ia ita.

tung, itung©siwalangsinukuan

tung, itung©siwalangsinukuan

Magtaca ia uli’ng dacal ia busbus ing mabilug a bague. Aliua-aliua la dagul. Sinilip ia quing metung a busbus i Toti. Ala iang iquit a laman. Aisip nang manintun dalan ban ‘ta macalub ia.

Dirutan ne ing mabilug a bague. Mecapansin iang busbus a mediu maragul oneng matas baguia. Uli’ng bisa ia taganang milub, macatapilan ia sinubuc lucsu ban ta mu milub ia.

Quing capat a pamagtangca na, aiabut ne ing busbus. Linsut ia at menacbag quing quilub ning mabilug a bageng macalibutad quing bodega da reng panas.

“Ala pin taganang laman. Cabud mung mabilug. E man pante ing lapag. Nanu ia caia ini?” a nang Toti quing sarili na.

Uling mepagal ia, migpainaua ia pa mu i Toti. Mipaidlip ia.

Bigla ia mung meguising aniang atin digpa caiang maian a bague. Macatatlu ia mituran.

Mitambunan ia. Baiu no pa alaco deng macatambun caia, bigla iang ginalo ing mabilug a bague. E ia milaco quing pangatambun na. E ia macalucsung palual.

Ing mabilug a bague, dudurut ia! Mabagal quing samula oneng bibilis, bibilis ia! I Toting Tugac, a mitambunan, e ne migalo quing salusu ning pamandurut ning apuntalan nang lugal.

“Mate na cu iata. E cu casi maquiramdam careng pengari cu e. Dapat tiqui que i coia cu. Hu-hu-hu!” mangagang sasabian nang Toti quing queiang sarili.

Calabas ning pilan minutu, cala-calale iang tinucnang quing pamandurut oneng ing iatu nang Toti, anti ia pa mu ring dudurut. Maliliu ia at e ia migalo. Andiang aniang milaco na la reng macatambun caia, e ne pa mu rin agalo ing catauan na.

Aniang milaco ne ing tauling macatambun, dindam ne ing bosis ning metung a anac a ginulisac, “Tugac! Atin tugac quing drier!”

“Nano?!” ana naman ning bosis babai, “Ot e mu pamu nilaue baiu mo quebit deng pundang ulun? Mete ia? Mengapusit ia?”

ustu, usto, aius©siwalangsinukuan

ustu, usto, aius©siwalangsinukuan

“E cu pu apansin e,” nga na ning anac. “Bapa, sopan na pung ilaco ia ing tugac. E ia pu gagalo. Cabud ia mu pung macatalanga.”

“Mabie cu pa,” a nang Toti quing isip na. “Patie milual cu queni, agad cung lucsung malaut.”

Oneng aniang miatia ia quing gabun, e ia pa mu rin migalo. Sibucnan nang linucsu. E ia man milaco quing lugal na. Pilit neng susubucnang ibaba ing buntuc na. E ia naman bisang mamintu ing buntuc na. Buri nong culaitan deng capatad na. Oneng balu nang e re dandaman uling malaut ia.

Catacut nang Toti. Maiap na mu itang anac e ne calupa reng aliuang anac a mapamusit. Pepaburen nia mu i Toti. E ne pemialungan o gelauan mu man.

Caibat na ning e na balu nung nuanti cacabang oras, mimasmas ia i Toti.

Minuli ia at sinabi na quing sarili na, “ E ne cu lumaut pasibaiung ala caiabe”.

______


alamat da reng taliri

07/05/2012

alamat da reng taliri

patna mang

Nung apansin iu macacauani ia ing Tindaragul careng apat a taliri tamu. Aniang minunang panaun abe-abe la reng limang taliri ning tau. Pauli na ning e piadiang pate, mica pisasabian la quing grupu.

uanan kanan kuanan©siwalangsinukuan

Macanini ing miliari. Masaquit a masaquit ne atian i Kalingkingan ania migmacalunus ing linapit cang Palsingsingan.

“Malunus naca! Maranup na cung maranup. Maliari cu uari’ng maniauad pamangan queca?” Nga nang maquisabing Calingquingan.

“Nano? Maniauad ca pamangan? Oini pin at alang ala cu naman. Macananu ra cang dinan quing aniauaran mu?” paquibat ng Palsingsingan.

“Atin iang lunus ing Guinu,” nga nang Taliring Datu. “Dinan na ca tamung panulung danup Batala. Reng maganaca pane nong pagpalan. E co mauaualan pagasa.”

“Oneng, capatad,” nga nang Intuturu, “macananu nung e na ca tamu paquiramdaman ning Guinu at alang datang nanu mang pamangan? Dumanup tamu, mangaina, micasaquit at mangamate.”

“E iu panenaiang mangamate caiu. Ngueni pamu manaco tana!” gulisac nang Tindaragul.

“Nanu’ng sinabi mo? MANACO?” mimuang pacutang nang Palsingsingan.

saguli, e co mipapate!©siwalangsinukuan

“Maroc ita, capatad,” nga nang Intuturu. “Ing pamanaco metung iang maragul a casalanan. Magsicap la reng egana gana ban canita cumabie. Nung panacauan mu ing tinipun da reng aliua, e macatarungan ita.”

“E baling mate cu quing danup, e cu mu sana manguang e canacu,” pamagmasias nang Calingquingan a angguiang malati iang dili atin iang paquilabang maragul a prinsipiu quing bie na.

“Metung a crimen quing labuad ing pamanaco!” nga nang sinabing Taliring Datu.

“E mu siguru crimen quing labuad. Iti ing maging casiran na ning buung angcan tamu a magsicap ban manatili ing malinis tang laguiu,” pamagpaliuanag nang Palsingsingan.

“Nanu namang angcan at labuad ing pisasabian iu? Mangamate co quing danup nung e tamu manaco. Gaua ta nang mangaiap caibat ta lang apacabsi reng atian tamu. Mas maroc nung mate tang macabulagat mata quing danup!” nga nang tututul nining Tindaragul.

deprimera©siwalangsinukuan

deprimera©siwalangsinukuan

“Aba, aba!” nga nang siningit Intuturu, e baling ala neng laman ing dungus, e mu sa miparusan at ipaquinis careng panas!

“O caia ilublub la reng buntuc quing ilug!” suglung nang Calingquingan.

“O caia itali quing tanaman at ibilad quing mapaling aslag ning aldo!” dagdag nang Palsingsingan.

“O caia naman isucul quing culungan at milaco calaian!” matimid nang sinabing Taliring Datu.

“Ninanu co mo canian?” pamaglino nang Tindaragul. “Quing simpleng pamanaco mu pepacaban ie ing istoria. Ing sabian iu taganang dungu caiu. Mangamate naco quing danup ala co pang aisip sulusiun quing prublema. Metung a maragul a camulalan ian!”

“Nung bisa cang manaco, ica nang dili mu at e mu na cami darame!” agnan-agnan lang mequibat deng apat a taliri.

Magumpisa canita, miabe-abe la ri Intuturu, Taliring Datu, Palsingsingan at Calingquingan.

Mengabiaian ing magdilidili i Tindaragul a pane deuacan ing paniaptan na.

O ini ing casangcanan nung baquit micacauani la reng taliri.

_____
* ini pung ‘Alamat da reng Taliri’ macaagape ia queng paralan at casanaian ning pamaniulat nang Guinang Maryrose Corpuz calupa ning papaquit na nining queang melimbag a aclat a maquipamagat a ‘Alamat na Pambata’.

_____


baquit mangalati ia butil ing pale?

06/05/2012

baquit mangalati ia butil ing pale?

patna mang

Canita mangaragul ia butil ing pale. Balang butil sindagul lang bucu ania naman reng tanaman ning pale mangatatag la ban canita adala no reng dacal nang bunga niti. Metung mung butil ning pale sapat ne para apangan de reng pamilia a ating limang anac. Ania naman masaplala ing bie canita.

lubluban pale, libluban pale©siwalangsinukuan

lubluban pale, libluban pale©siwalangsinukuan

Misan a aldo ating dinatang a masicang Bagiu quing Balen. Maina mu ing angin oneng masican ing uran at migluat pang metung aldo. Patingapung mumuran anggang bengi ania reng tau e la macalual careng bale ra.

“Capilan caia tucnang ing uran? Limubug ne ing maragul a parte ning lugar tamu,” nga ra reng miasaua.

“Migaganaca nacu naman. Mete no ngan deng sese tamung animales,” nga na’ng sasaingsing ning lalaqui.

Maragul la pasalamat deng dacal aniang tinucnang ing uran. Pilan pang aldo at memala na ing albug.

Ing licuan na ning baguiu ing burac-buracang dalan. Deng aliuang dalan macalbug la pa lalu na reng atiu queng mababang dane. Uli’ng magcacasaquit la reng tau quing daralanan da, aisipan deng tambacan ing dalan. Oneng imbes na gabun ing panambac ra aisipan dang mas malagua nung itang atipun dang pale ing itambac da quing burac-buracang dalan. Quinangua la careng camalig quing sobrang pupul dang pale at iang penamabac dang dalan.

baguiu baguio©siwalangsinukuan

baguiu baguio©siwalangsinukuan

Mimua ia ing Maiupaiang Diuata ning Maganacang Pupul quing depat da.

“Sinaiang iu ing pale a pigcalub cu quecaiung ban atin cong pamangan!” nga na ning Diuata. “Pauli na nian parusan da caiu!”

Sunumpa na ning Maiupaiang Diuata ing maging malating anting curit namu ing butil ning pale ban canita misaquitan la reng dacal. Canita macapamaiad la quing geua rang pamaniaiang. Magumpisa canita melati ne ing butil ning pale.

______


oba’t durucu ia ing cuaian?

01/05/2012

oba't durucu ia ing cuaian?

patna mang

Canitang minunang panaun, ing tanaman a Cuaian mapagmatas ia. E ia biasang durucu at magpacumbaba. Mangalalu ing pane uling maralas e re pansin deng dacal a tau. Ala ia casing maniaman a bunga o masanting a sampagang maliari dang agtalan. Maralas ia ualang mimua careng calupa nang tanaman. Mangalalu ia patie acaquit nong magugulu reng tau quing pamanagtal dang bunga at sampaga a ia ala ne man careti.

cuaian, bulu, tambu©siwalangsinukuan

cuaian, bulu, tambu©siwalangsinukuan

Maralas nala namang cuculaitan deni queiang calugurang i Angin ampo i Uran.

“Sige pen, mangin cang masican,” nga na’ng paquisabi cang Angin. “At muran cang masican mu naman, Uran.”

Buri nong siran deng bunga at sampaga da reng casiping nang tanaman. Patie dinalusung tiup ing Anging masican mangabalag la reng bungang tanaman. Ing masican a patac naman ning Uran masira la reng bucu da reng sampaga. Pati reng caiang calugurang piris (ulad bugsuc) pengulait na la ban canita mu ipasira no reng bulung da reng pangalaluan nang tanaman.

Misan a aldo ating mipaliling aduang lalaqui quing caqueuan, quesa queng careng mamunga at maniampagang tanaman la munta, sinulung lang linapit quing Cuaian deting lalaqui.

sampaga campaka©siwalangsinukuan

sampaga campaka©siwalangsinukuan

Dimdam nong misasabi reng aduang lalaqui a cuma la canung Cuaian ban canita gaua lang bale. Metula ia quing dimdam na at pepabusten nong cumutud careng caiang mangaragul at matuang sanga.

Iquit ng Cuaian ing ulaga na quing bie ra reng dacal a tau uli’ng ia ing gagauan dang bale at lucluc da reng tau. Sucat quing abalu nang macanita bigla iang meganaca i Cuaian at meuala ing pamangalalu na careng caiang casiping a tanaman. Migsisi ia quing pemangaua na carela pauli na ning maling capangalaluan na. Meniauad iang capanupaian. Papansinan na nala naman ngueni reng queiang calupang tanaman.

Iguit quing eganagana, mebiasa neng magpacumbaba at quing balang tiup ning anguin agagaua na nang durucu.

________


ing alamat ning opu

30/04/2012

ing alamat ning opu

patna mang

Canitang minunang panaun ating metung a lalaqui maragul ia bulas ing laguiu na Palupu. Bibilugin ia’t mangacaba bias ampo reng tacde na. Mapinu ia balat anting metung a babae. Maputi ia naman balat. Casumangid da reng caiang caracter a reni, i Palupu pane iang saui careng caiang palsintan.

maganaca©siwalangsinukuan

maganaca©siwalangsinukuan

“Macananu queng aburianan i Palupu,” nga na ning metung careng babaing paglolon na. “Maganaca ia pin sana, masipag at mapaniaup oneng ana ne mang catsurang-catsura. E cami bage.”

Casumangid ning caiang pisical a itsura atin ne mang maganacang pilubluban i Palupu. Mapamie ia lalu na careng mangailangan. Angguiang ninu mang catuc quing caiang bale a mangailangan paluban no’t papacanan. Baiu la pa mamun reng bisita na papagdalan no pang bacal nung nanu man ing aguiu nang ibie anti mong gule ampong prutas a dacal macatanam quing caiang bacuran.

Pauli na ning pane iang saui quing lugud, pengacu nang Palupu quing sarili na ing e ne lugud pa. “E nacu maglolo. Bagcus ituun cu nia ing bie cu quing pamaniaup careng capara cung tau.”

Lalu nong peracalan Palupu reng caiang tanam quing malualas nang sular ban canita den gang maniauad arinan no ngan.

Ing pamamie careng capara nang tau iang macapagpasaia caia.

babing maclac, opu, opo©siwalangsinukuan

babing maclac, opu, opo©siwalangsinukuan

Misan a aldo micasaquit ia i Palupu. Uling magdili-dili ia quing bale, alang mecabalung masaquit ia. Iquit da nia mu mete ne, itang taung maniauad caiang gule ampong prutas.

Libing de reng caiang melungcut a siping bale quing quilub ning caiang sular. Calabas na ning pilang bulan iquit da namu reng tau atin tinubung tanaman quing sular nang Palupu, queta mismung lugar nung nu re quitcut. Malapad la reng bulung ning tanaman, gagapang ia’t ating bungang mangacaba at bibilugin. Aganaca re reng tau i Palupu ania pelaguiuan deng Palupu ing bungang tanaman. Anggang migluat megi iang Opu ing aus da caniti.

________

Ini pung macatuquing macuiad a pamitalamitan diquil ia queng misulat a alamat queng babo:

Papa Osmubal:
Patna Mang, masanting ia paque ining quecang ‘alamat’ a sinulat. Ing mung metung cung atu o pamagsuri– ining quecang ‘alamat’ ala iang pamialaua careng aliua pang alamat– alimbaua, micutcut ia ing ‘tauuan, gaganap’ o ‘daque ning catauan ning tauuan o gaganap’ at quetang picutcutan linto ia ing bague o tanaman. (Dati nang beluan at pane ini careng matuang ‘alamat’ a mengasulat quetang minuna.)

nunu queng pungsu©siwalangsinukuan

nunu queng pungsu©siwalangsinukuan

Dacal na alamat a anti canini pangagaua– alimbaua, reng ‘saguin’ canu taliri no ning metung a tauan (queng metung a alamat) a micutcut; o ing ‘pusu’ na canu ning saguin ‘balamu canu itang pusu’ ning metung a tauan queng metung a alamat.

Ing canung ‘mangga’ macanian mu naman canu, ‘pusu’ ne nitang babaing quitcut da’t queng picutcutan na linto ia ining tanaman a magpaganaca quetang babaing micutcut carin, nga na ning metung pang alamat.

Sana queng tutuqui nung susulat tamung ‘alamat’ o ‘dalit balen’ (folk story) gauan ta la’ng aliua careng pacalto na.

Patna Mang:
Ua pin pu… Sinampolan queia mu pu ing alamat. Quing tutuqui panicuanan cung aliua ne man datang ing malating cuentu… Dacal pung salamat quing pamaniamasan iu… E co pu sasaua Apung Oca (Papa Osmubal)…

________
* ini nang ‘alamat’ misulat ia quetang ca-28 ning Bulan ning Abril, banuang 2012, carin Talba, Baculud, Capampangan, ganap a ca-11:43 ning bengui.

________