salilungang meuala quing camulangan

10/05/2012

pamagsuring capaniulatan

_______


salilungang meuala quing camulangan

joey magno sotto

mibubucadcad a leguan©siwalangsinukuan

mibubucadcad a leguan©siwalangsinukuan

Manibat quing ibat, buri cu la reng mangacuiad a poesia. Poesiang gagamit ditac amanu oneng malaman, macabaldugan. Poesiang dirinan na cung maliualas a lugal nung nucarin maliaring mamialungan ing canacung panimanman.

Mainip cung mamasang mangacabang poesia lalus na nung balic-balic na mu ampo cucuentu na ing e gana-gana. Ala nang melacuan para quing mamasa. Balu cu naman a atin poesiang cailangan macaba. Anti na mo quing Inferno nang Dante. O caia ing Tarik Soliman nang John S. Manalili. Oneng deng aliuang atataquiran cu, pacacaba de pa andiang capaliari naman misulat macuiad.

Patungcul naman quing rima ampo sucad, ua, maniaman lang paquiramdaman deng macarima ampo masanting babasan patie macasucad. Anti cang duduian patie macanian ia pangacudta. Oneng para canacu, macasaua mu rin nung puru na mung macanian.

pun ning bucas©siwalangsinukuan

pun ning bucas©siwalangsinukuan

Ining Impun nang Apung Kragi Garcia ing mecaracap atensiun cu quing librung Tuglung. Aliu ia careng caraclan a ababasa cung cudtang Capampangan. Aliua ia porma, ala iang tequiquian rima o sucad. Mangacuaid a linia, ning minsan, metung mung amanu. Ditac a amanu, dapot asnang caracal reng larauan ampo capanandamang linto’t memialung quing isip ampo pusu cu.

Macuiad oneng icua cu ing buong cuentu manibat quing minunang pamiquit anga quing pamicauani. Ing caiang pamanaus salilungan quing caiang palsintan agad nang minaplus quing canacung pusu. Tambing nilub quing isip cu ing Sanctuary nang Calla Lily at bala mu bigla queng dindam tinigtig cabang babasan que ing poesia.

You are my light,
you are my home,
you are my sanctuary.
you are my peace,
you are my hope,
you are my sanctuary.

At nga na naman Apung Kragi:

Bayung pamalsinta.
Pamangaybugan mu kaya?

Menaquit iang aliuang palsintan ania micasira la ning caiang salilungan? Ania meualan iang cabaldugan ing Impun? Ania macanita neng inari ing poesia?

Mamulang ku.
Asnang kamulang!

pun©siwalangsinukuan

pun©siwalangsinukuan

O ita ing masaquit quecatamung tau. Quing mumuna, asna tamung calalam lugud. Quing pamaglabas ning panaun at quinampa na ing mumunang silakbo ning capanandaman, ot anang calaguang manaquit baiung mamieng sigla’t tula? Reng canitang mangalating bage a e naman taganang caiatu-atu, magui iang maragul a problema. Micucumpara ia quing pamanugali ning baiung palsintan. Tambing iang mitatambunan deng bagueng liguran tamu quing minunang palsintan pauli na namu ning licas a tula’t lingapngap a darala ning baiung pamalsinta.

Ot e tamu dinan lingapngap ampo baiung sigla ing casalucuian a relasiun? Ot e tamu dinan oras ampo pusu ing pamanisip paralan ban canita ing sigla’t tula e mimin? Ot mas dirinan tamung oras ing pamaniese’t pamangambul quing baiung caquilalang balu tamu naman a maliaring muli quing pamalsinta? (Ot pilit tamung lalapitan ing api, ta gamu-gamo tamu?) Pamalsintang ali istu uling panasaquitan tamu capandaman at paglocuan tamu ing taung minunang minie tiuala’t lugud quecatamu.

salilung©siwalangsinukuan

salilung©siwalangsinukuan

Casumangid na nini, atin macasambitlang, “geua cu ne ing egana-gana ba caming misalese oneng ala na taganang maliari, ala na ing respetu, ala na ing lugud.” O e di, sulung! Micauani caiu pang masalese baiu manintun baiung sinta ban canita alang midamusac, alang maparalis.

Quing camatutuan, balu cung dacal pang mialiuang sangcan, mialiuang circumstances ania e tagana maliari ing micacauani. Ania atin at atin mumusbung macanian a relasiun. Nung sanang aiuasan, iuasan. Nung macapaglarin, larinan. Oneng aliua nang pisasabian ita quesa quing buri nang ipaiabut ning poesiang ini. Dapot taganang carin mu rin miras ing pisasabian a ini.

Ing masaquit, mipaquiapus tamu quing bida ning poesiang ini uling penusigan tamu ing caburian tamung mamialungan quing baiu ampo casalucuian a sinta, at quing catataluian aquit tamung ing tune lugud ia pin ing quecatamung impun at pamangaibugan mu pin ing quecatamung pipagtampison. Quing catataulian, tauli na pin man. Meaula ne ing quecatamung salilungan.

Camulangan pin.

_______

salilung©siwalangsinukuan

salilung©siwalangsinukuan


impun

kragi garcia

Impun.
Ika.
Salilungan.
Mumunang pamikit.
Timang mendatila.
Bakas namu.
Lalabul ing angin.
Mamagus ing danum.
Lumang dalit.
Bayung sunis.
Lawiwi ya naman.
Lagyu mu.
Sadyang mikaluguran.
Bayung pamalsinta.
Pamangaybugan mu kaya?
Panalala…
palibutan na
ing mayumu mung lupa.
Impun.
Alang kabaldugan.
Sadya.
Matwa ya mung impun.
Sagiwang panalala.
Ika.
Impun.
Buri kung sabyan.
Mamulang ku.
Asna kamulang!

______

Manibat iquit que ining cautasan aini quing librung Tuglung II, miabe ia careng paburitu cu. Balic-balican queng babasan, a-memorize cu ne pin iata e. Ngeni cu pa micasican lub isulat ing panandaman cu patie babasan que ini. Panupaia careng e mamaiun careng asambitla cu quing babo. Paganaca que mu pu, pansarili cu pung capandaman ian.

_______

Advertisements

pamagsuri keng kawatasang ‘gera’ nang rodel gozum

28/04/2012
pamagsuring capaniulatan

pamagsuring capaniulatan

pamagsuri keng kawatasang ‘gera’ nang rodel gozum
oliver carlos

Gera

Adwang Pirma.

Mitakda na ing palad da reng e a bilang a kaladwa.
A e makabalu nung nanu ing rasun king gulut ning daratang a delubyu.
Pauli ning kamuritan a alang kasukad,
A dela ning alang kapupusang kawu ning kasakiman king poder.

Malutu ya ing banwa.
Mililiwasan ing kislap dareng mamakbung a bomba,
A maglakwan makabalbal balugbug a duldul.
Mumuran kamatayan.
Mililibayan lang balas deng taung e mikikilala.
A kabud na mipangisan anggyang alang mamilatan a mwa.
Mabangis a mipapagbayuneta at mipapangiling batal.

Mayasuk.
Makapadurut ing uling king palibut.
Limbug ya ing gabun king matuling a dayang mesilab king mitatawung ubat.
Makasulasuk ing bawu ning meduluk a laman.
Kalat-kalat la reng mete at deng magingalu.
Makasable at makatungi la nung nuka-nukarin deng mengasyas,
At gagalgal a katawang kulang -kulang parti at sasayu king daya.
Tumpuk-tumpuk la reng bangke da ring sundalus,
At mas makarakal a matwa,anak,bingut,bulag,pipi,pile,maklak,lalaki,
At babaing lubas a makakutkut taliri king gabun,
A ya kabud dang agawa laban king dinatang,
A kalapastangan at ipyernus a sinira at sinalawla,
King inusenting bie a taimik at matula.
Bayu la misulat ding Adwang Pirma.

——

lumbe©siwalangsinukuan

lumbe©siwalangsinukuan

Bilang talabasa, kritikal ya kanaku ing pamiugnayan ning pamagat at ning laman ning piyesa. Ing pamagat na “Gera” . Tuliran at e tuliran, dakal no reng ginamit keng pamagat at temang ini at manintun at manintun kung bayung talimaga (insight) o e man bayung insight, bayung paralan at atakeng aliwa kareng abasa ku na.

Masakit lang pabiliban o apamulagat mu man a mata reng taganang makaintindi kareng poesya karing makanyan a temang paulit-ulit nang metagkil kareng panyulat…uling kailangan mong apayangat keng luklukan da reng kritiku (gamit ning amanu, karanasan at kapalyarian a maka-aliwa, angas ning bayung kaisipan o diskursu dikil keng tema) para asabi mung tagumpe ya at obra-maestra ya ing piyesa.

Adwang pirma. – Meintriga ku kening mumunang linya. Inumpisa ne ning author kening makanining pamilatag. Balamu wari, menakit kang metung a makasabit a larawan king dalig at iniang akit me anti ya mong sine o palabas a biglang mipalage o mig-flashback ing istorya…Makanyan ya ing intensyon keni o bat megumpisa ya karin. (Ini ing sangkanm pigmulan o maki-pasari king egana-ganang karanasan at kasakitan ngana pin)

lumbe©siwalangsinukuan

lumbe©siwalangsinukuan

Lalu na makakawani ya pa naman ing linyang ini kareng susunud a linya. Ginamit yang “space” o stanza break (managkat yang singap o tuknang saguli ing mamasa para misip). Keng poesya, tandanan ta mung agyang ing space o pilatan da reng linya o saknung atin yang layun o pakirasan at parti ne ning piyesa. Ating yang batas a tutkyan nung kapilan ya dapat gamitan at e gamitan.

Maliari ya’t masalese kanaku (sarili ku mung pamibalak at panlasa) ining istilung kewani ne ing mumunang linya, wa man at dakal la reng e manayun lakwas na retang masyadung teknikal kareng istruktura ning poesya uling dapat “couplet” ya mu man (adwang linya) o grupu ning salita. Atulan da ka pa reng taganang teknikal a kritiku na iyabe mu nya mu keng metung a saknung uli ning e re pa lubus tatanggapan at sasalan do pa reng tunggal linyang makapakawaning anti kanini. (Keng pisasabyang teknikal at istruktural)

Mibalik tamu keng pamagat– “Gera”… Manintun kung pamilaban ning ideya at kumplikasyun o salimuot keni bisa ka’t e bisa uling ing pamagat manyawad yang maigting a pamagprisinta. Maragul ya adwan ining amanung gera. Dapat mung deng gamitan mu keni pili lang amanung mabye at gagalo.

Pansinan la reng aliwang amanu:

e abilang a
mayasuk
matuling
inusenti
taimik
matula

Pang-uri (adjectives) la reni. E la pane epektibu uli ning bukud keng mayna lang amanu at ela gagalo, papaynan ne ing tekstura ning tulang maglarawan. Nung buri ta yang mas masikan a sipa ing mensahi ning piyesa iwasan lang gagamitan deng pang-uri (adjectives) at palitan lang ‘amanung pangilus’ (action words).

Alimbaua–

lumbe©siwalangsinukuan

lumbe©siwalangsinukuan

Limbug ya ing gabun king dayang matuling a mesilab king mitatawung ubat. — E ne kailangan ing amanung matuling, at mitatawu. Uli’ng balu ta nang ing ubat matuling ya patse mesilab ya. At patye mesilab ya natural mitawu ya.

Keng malagwang salita, sabian mu nia mung,
Limbug ya ing gabun king dayang mesilab king ubat. (Pamagtipid amanu). Ala ne mang asaup ing adjective a matuling at maging abstract ya pa uling sulisitan ku pa “nuanti ya katuling”. Pero given ne man uling atin nang amanung ubat. E nya rin kelangan ing mitatawu uling atin nang mesilab…redundant ne.

Iwasan la reng sobrang gamit ning “a”.

Poignant ya kaku itang pamaglarawan da reng taung mete a makakutkut taliri keng gabun. Masikan ya paldak keng panimanman ku.

“ya kabud dang agawa king kalapastanganan,
At impyernus a dinatang king inusenting bie,
A taimik at matula bayu la misulat ding,
Adwang pirma.”

lumbe©siwalangsinukuan

lumbe©siwalangsinukuan

Mayna no man para kanaku bilang tatauling larawan at mensahing dapat malakwan keng kamalayan ning mamasa rening amanu at linyang deni.

Nung isulat ke,

Ya kabud dang agawa babo ning kalabkab-
A Kinaul at sinamsam king bie rang
Makakandung king sagakgak ( o nung relihiyosu na ka man, “king bie rang kakandungan ning mayupaya (darala ne nining phrase a ini ing taimik at matula uling atsu la keng kandungan ning diyos).
Bayu la pa misulat ding
Adwang pirma.

Aku mu pu. Ing poesya ken ya ya pa mu ring misulat.

________

At deni naman pu reng paquibat na ning talasulat-uatas a guinung Rodel Gozum quening misulat a piragliang pamanatu queng queiang cauatasan. Dapuat baiu pu ing sabla, nung macananu no’ng paralang guinung Gozum dening paquibat na macanian mi lang palual queni. Nanupata e la metaguin at e mi la binaiu’t semasan. Basan io pu.

wa ne©siwalangsinukuan

wa ne©siwalangsinukuan

Rodel Gozum:
Mumuna pu dakal a salamat at dinakayan yu kung oras para surian ye ing sinulat kung istorya.Sangayun ku kareng suestiun yu lalu na reng tungkul king aspetung teknikal.Buri ke pung buri itang sinulat yung “Limbug ya ing gabun king dayang mesilab king ubat,” pati na rin pu itang gewa yu para king tawling parapu. Eke pu agyang isulat ita uling pagkalungkutan ku at makarine mang aminan uling puru kung Kapampangan,e kupa pu makanian katatas keng Amanung Siswan.Metung mu pu ing pagtakan ku,inabe yula pu reng katayang “taimik” at “matula” karetang listaan da reng sasabian yung amanung makaina kening sinulat ku,dapot ginamit yu la murin ketang bersion yu para king tawling parapu.metung pung kutang,nanu pu ing interpritasiun yu ketang mumunang linya a “Adwang Pirma?”Dakal pung salamat pasibayu.

Rodel Gozum:
Ania ginamit ke pu ing “e abilang” imbis na ing simpling “madakal”,buri ku pung maglakwan impresiun king mamasa na dakal lang dakal deng mamate king gera a eku akwa nung “marakal” ya ing ginamit ku uling ing “marakal malyaring mangabaldugan yang apulu,dinalan libu.Ing prhase pu na “e abilang,maglakwan ya king isip ning tawu a milyonis la reng mamate king gera..Kaya pu ginamit kune man ing amanung “mayasuk” uling buri ke pung i recreate ing sinariu na ning aktual a “battle field” king isip ning mamasa kayaantabe da reng tinuki pang bersada.Ing amnung “inusenti” ginamit ke pu uling buring dina a empasis na king gera,ding tutung makalunus ila pin ding “inusent” na alng kebalwan king gera a sinira king bie da.Ginamit ko pu ding salitang taimik at matula para a pakit ku kung mamasa ing istadu da ring bie da ring tawu bayu o nung ela measalanta king gera.Kin pung upiniun ku misan kailangan tamung gumamit panguri(adjective) uling atin detalye na ali tamu agawang apamalino king mamasa nung kabud la verb ding gamitan tamu.Dakal pung salamat.

________