catutubung panulu 3

20/09/2012

catutubung panulu


ing “quinine” keng apalya

daque neng oliver s. carlos

nanu: pepabukal a bulung o bungang Apalya
mipacananu: me-malaria, makalbag a sugat at aliwa pang sakit
macananu’t pacananu: Ing apalya balu ta ya at mas kilala ta ya bilang metung a mapait a gule. Dapot mabilug a Pilipinas at Asya, gagamitan ya naman at kabilang ya karing matuang kasanayan ning pamanulu o katutubung panulu.

Agpang karing dakal a pamagaral, ing bunga at bulung na ning apalya, atin yang sangkap a kalupa na namo ning bakal (iron), kalsyum (calcium) at posporus (phosphorous) a mayulagang mineral para keng katawan.

Nung inia mapait ya lasa ing bunga o bulung na niti, pauli na ning amanuan dang quinine. Ing quinine metung yang medisinal a sangkap a anti-malaria, analgesic (pakalako kirut), anti-inflammatory (pakalako albag)

Panwalan dang ining apalya, maragul yang saup ban mayulu ya ing sakit a dayabetis (type-II diabetis) nung inya naman asna no karakal deng gagawa at magtindang pud supliments (food supplements) a menibat keng tanaman a apalya bista man ala pang mabusising pamagaral ban apatutuanan ing kayapan na niti laban keng sakit a dayabetis.

Ing malino, bayu la pa miyusu o sinikat deng mepenamic asid (mefenamic acid) , parasetamol (paracetamol), analdyesik (analgesic) at miyaliwa pang tabletas a sasaliwan kareng botika, tradisyunal a gagamitan da ne ring kekatamung ninunu ing apalya patse kareng katubale ra ating mikasakit a malaria, melagnat, kikirut a gilagid, mengalbag a sugat o limbag katawan pauli ning mengaket yang insektu.

Maragul yang saup ing pamagpabukal keng bulung o bunga ning apalya at pamaninum keng pipaglagan misan angga’ng atlung besis patingapun. Kailangan inuman ya iti kapitnang oras bayu ya mangan ing masakit.

Kareng paymawing ibat menganak, masanting ya naman papaynum bangkanita agad yang mibawi katawan o sikan.

Metung pa, iniang minunang panaun e la pa naman usu reng miyaliwang bitamina kalupa namo ning Tiki-Tiki kareng bayung bait a anak. E la pa mu naman usu reng miyaliwang panulung pakalako kalbag patse magalsa ya ing bingut kalupa da mo reng aciete alcamporado, asiete, manzanilla at miyaliwa pa.

Deng bingut kanita paynuman da la mung adwang kutsarita keng pipaglagang bulung apalya ban e la talakasakit.

Ing apalya dakal ya asasaup at ayuyulu nung pitutuliran. E na ka kailangang lumaut at migastus dakal. Atsu ya yan at kula-kulate karing kekong bakuran.

______

Advertisements

catutubung panulu 2

27/07/2012

catutubung panulu


madre kako: panulung buni ampong galis-aso

daque neng oliver carlos

nanu: singkapan at pepabukal a bulung madre kako
mipacananu: mika-buni ampong galis-aso
macananu’t pacananu: Kalupa na naman ning lipunga, karaniwan yang maging suliranin keng balat da reng Kapampangan ing buni ampo ing galis-aso (Scabies keng amanung Inglis). Dulut napin ning sitwasyung eyograpikal (geographical location) ning kekatang lalawigan, dakal la karing kabalen deng makatuknang o magobra kareng pangpang, asikan, bana at bebe-ilug nung inya dakal la naman deng mikaka-anti kanining sakit keng balat.

Ngening kasalukuyang panaun patye mekaramdam tamung ditak a pamanggatal keng katawan agad ta nang palawe kareng dermatologist o kaya sasali tamung tambing karetang pangaskas (ointment) antimo dermovate, betnovate, kati-alis at miyaliwa pa. Tutung magastus. E no man magbaba keng dinalan a pesus ding balang metung karening mesabing pangaskas.

Baluan yo, deng kekatamung ninunu pablasang e la man manakit doktor kanita, balu reng pantunan ing kapaldanan da kareng bague mayayakit mu keng kapaligiran. Metung yapin kareni ing dakal dang akakwang kapaldanan keng impun a Madre Kako.

Nanu ing uluan o babye nang kapaldanan ning Madre Kako?

Dakal. Gagamitan ya bilang panulu keng buni ampo pa keng ausan dang galis-aso keng balat ning tawu (Scabies keng teminung Inglis). Kabilang mu naman kareng aliwa na pang gamit ning madre kako iang pamanlunas keng gatal a nung misan magresulta keng pamanalabuge o pamagpantal ning balat. Kakaskas da keng apektadung parti ining katas ning bulung, balat ning sanga o impun, o balat na mismu ning peka-uyat ning madre kako. Gagamitan ya naman bilang panabi kareng amuk at susulapo niknik nu nukarin da naman kakabit ing sariwang bulung o balat ning impun keng lugal numan atin mamugad a insektu. Ulwan nya naman ning madre kako ing rayuma, pakalako kalbag at pamangirut ning e misubli at balik-balik a pile. Tatadtaran dang mapinu ing bulung, kakabit da keng metung a tela o katia atsaka ra tatapal keng lugal a mepile. Mabilis ya namang magpakayap kareng sugat nu nokarin kakaskas da keng mesugat a parti ini nang agta a manibat kareng sanga, bulung at uyat ning madre kako.

Atin ya namang sangkap ing madre kako a lalaban kareng fungus (kago makapanggatal), Ing melaga o pepabukal a bulung o uyat na, nung inuman, makasaup ban apalual ing plema ning manguku. Paglanggas dek kareng megnanang sugat ban lumual ing nana. Panulung sakit buntuk, lagnat, kikurut a gilagid at miyaliwa pang sakit.

Keng matulid a pangasabi, dakal ya malyaring uluan ining mesabing impun . Dapot ini na pamung suliranin keng buni at galis aso (scabies) a uluan na ning madre kako yang buri tamung dinan masusing pansin kening paksa.

makananu ing dapat gawan?
Oreni reng kailangan tamung isadya bilang panulu keng buni ampong galis aso a gagamitanang madre kako:
1. Apat a maputing kandila (o itang awsan dang esperma)
2. larung latik o malyari ya naman ing malinis a taba (itang gagamitan pamiritu) – mga aduang basu o sukad 500c
3. Bulung madre kako (250 gramo; o mga metung a basu)

paralan:
Linisan o wasan masalese ing inagtal a bulung madre-kako. Tatdarang miyamas-amas at mapinung-mapinu ing bulung. Ibulug iti keng larung latik o malinis a taba, pigogo-gogo kabang pabukal. Patse mipabukal na, ilako ing bulung a migbabo keng laru o taba at isamut ing tidtaran a mapinung kandila o esperma. Pisamut samut at igogo kabang bubukal angga keng malaso na ing pininung kandila. Keng tauli, parimlan bagya at salakan keng metung a tela o katia kabang lilipat keng malinis a a boting pilunanan. Parimlan pamung masalese bayu ya ikaskas keng parti ning katawan a maki-buni o galis asu.

O keng tutuking atin kang daramdaman a manggatal, e ka pamu gagatal ne!

E ka pamu gagatal palawe keng doktor o kaya saling pangaskas keng botika. Lumawe ka pa keng gulut yung bale o gulut ning siping yung bale pota atin lang makatanam a madre kako.

Mayap neng panulu, agamit mo pa keng aliwang bage reng pera mu.

Sulung.

________


catutubung panulu 1

22/07/2012

catutubung panulu

larung latic: panulung lipunga
daque neng papa osmubal

nanu: mapaling larung latic
mipacananu: lipunga
macananu’t pacananu: Ing Capampangan metung iang banang lugal—macasangga ia queng danum. O casi pin ‘pampang’ ia o ‘pangpang’. Buri nang sabian lele iang sapa o ilug o danuman. O casi pin ‘bebe’ (macabebe) ia o ‘baibai’ (macabaibai). Cabilugang calinangan at caugalian nining Capampangan dulut ne nining cabiaian nang masangga queng danum. Pelalung saquit da reng tau canita pauli ne nining cabilian ning maranum o dadanac a lugal. Alimbaua ra reni ining ausan tamung ‘lipunga’. Ining lipunga metung iang saquit carening talampacan. Macacua ia ining lipunga patie milalalu la pangababad deng bitis queng danum. Queng quelambatan da’ng macababad queng danum dening bitis mangaabtac la’t manganiaia rening talambapacan at singuit-singuit da rening daliring-bitis. Mumuna magatal la reni, caibat potang manganiaia la cabud na la mu mangaplas at neng caii mangalutu la’t mangalbag. Nanu ing panulu canini? Baiu pa miusu ing macabaiung pangascas (alimbaua ining ointment) dening macatua tamu atin lang sarili rang paralan ning pamanulung ‘lipunga’. Ini ing larung-latic o larung ibat quening letican a gatang ngungut o pigang ngungut. Ining larung latic cusa rang ipali at potang mamali-mali pa (o maliligamgam) ume rang icascas carening lipunga. Canian mipaldan la rening mangaplas at manalic a lipunga.

_________