cabusigan at pamagbutactac 6

11/11/2012

cabusigan at pamagbutactac


pistû para pyésta o paskú

ines henson dizon

sangkap:

1  1/2kilos…..giniling bábi (mapínu)
8-10…………..patátas kasántingan dagúl
1/2 kilo………gisántes
1/4 kilo………hamún (pengiling kodrádu)
3……………….lárang sukláti (malútù)
2……………….carrots
12……………..ébun
1……………….tomato sauce (látang malatí)
1……………….gátas evaporára (látang malati)
asin at pamintáng mapínu


pangagawá na
:

1. Itang béngi báyu Pyésta o Paskú, luglugan la ring patátas, báyu la talipan. Kaibát dang metálip was an la at gilyá lang kodrádung malatí (kasilatî ning pagtórta). Dínan lang dítak a asín at iprítu la. Ilakó la king tabâ at iyális la keng métung a lúlanan. Itáng bénging itá, pabukál ing giníling a bábi king dítak a danúm (kaustwán mung lumbúg ing bábì) at dínan dítak a asín. Ing hamúm, gilyán mú namáng kasindagúl na ning patátas. Pótang malambút na ing bábì at mémala na, kaníta ikanâ ing hamún. Ilakó king pipáglutwan at ilíkas king métung a lúlanan.

2. Ding lárang sukláti, inang-náng la at ustúng méduluk nong bagyâ ibábad la king danúm bálang masantíng talípan o ilakó balát. Ilakó la bútul at gilyán lang kalúpa ning hamún . Ding carrots, talípan la namán at gilyán kodrádu at palambútan la king búbukal a danúm. Ilakó la pótang malambút nong bagyâ, patíktikan, at ikaná lá namán king métung a lúlanan.

3. Pánga marimlá na ing bábing giníling at ding patátas, lárà at carrots, ikaná la king refrigerator. Kabukásan ábak, mikanáng dítak a tabâ king kawálì a pótang mapáli na ibulúg la ring pikpúk a báwang, mékad pitú kabutílan, at adwáng sibúyas a péngiling malatî. Kaibát ning sibúyas, agád ikanâ ing tomato sauce (luglugán ya ing láta mékad 1/3 danúm) at ibulúg mú namán iní king kawáli. Ustúng mábukal na ikaná na ing giníling a bábi, patátas, carrots, at kapitná ra ring lárang makagilî. Dínan asín agpáng keng burí mu, at dítak a pamintang mapínu.

4. Balbalán la ring ébun at sabulán la báyu la ikanâ. Isúlung bibilíng ing Pistû anggá pótang mélange no ring ébun. E la páburen madudulúk. Ding gisántes (green peas) pabukalán la ságulì bálang lambút. Patíktikan la báyu la ikaná king kawálì. Pótang báyu ilakó king apì dínan kaptinâ o métung a látang malatíng gátas evoporáda ban caníta mabasá-basâ ing Pistû. Meyári na.

5. Ibúbud la ring kapitnáng lárang malútù king bábo na ning Pistû pótang ikaná kign bandehádo.

_____________
* Ini nang paralan ning pamaglutung Pistu minuna iang melimbag queng capamasan a ‘Ing Susi’ quetang banuang 2002 queng Lungsud ning Angueles capamitalan ning Akadamyang Kapampangan (Akkap) at Pamantasan ning Angeles (Angeles University Foundation).

_____________


cabusigan at pamagbutactac 5

22/08/2012

cabusigan at pamagbutactac

bobotung asan
oliver s. carlos

Nanu kano? Bobotu (makalista la naman keng Comelec deng asan?). Ing bobotu aliwa ing awsan dang tamales?

Saguli mu pu, kapatad? Bayu ko pa sagakgak, malingo ampong managkas kening misulat, linawan ta ya pu.

Ining amanung bobotu, kareng tau San Luis, metung ya pung paralan na ning pamaglutu keng asan (isda keng Tagalug). Aliwa ya pu keng bobotu o mamiling kandidatu patse alalan. Aliwa ya naman keng bobotu da reng tau-Magalang ampo aliwa pang lugal a awsan da mu namang “tamalis” o “tamales”.

Ala pang maluwalas a pamagaral nung ining lutung bobotu taganang menibat ya kareng tau San Luis. At ala mu namang lantad a pamanyaliksik nung ining paralan ning pamaglutung ini gagawan dya naman kareng aliwang lugal. Dapot, ing malino, malalam ya kaugnayan ining mesabing kalutu o paralan ning pamaglutu kareng tau San Luis.

Nung pagaralan la ding baryu ning Balen San Luis, pingatbanan de ing ilug at den namang aliwang baryu keng awsan dang paglauta, mipalibutan lang asikan ampong bana. Mangaintulid, metung karing sasandalan dang pangabyayan at kapanintunan ya ining pamandakap asan king ilug, kareng bana, pakati at pala-paligi ning marangle.

Keraklan kareng bale lalu na keng bebe-ilug atin lang kitig at neng daragul ing danum keng marangle, kitig mu naman ing paralan ning pamandakap dang asan. Pauli niti, e ra alisyan ing kadalasan, deng akakua rang asan a misabit king kitig, mikabukasan la at mete na la. Deng aliwa kareni medyu atin nong bau, masyas na la at bilasa. Dening mete asan, era no apisali o apagpalit mu mang abyas. Nen mong pasayangnan da la rening mete nang asan at mekad sasawa na la naman keng padaing-daing a ulaman da aldo’ldo, makanyan deng gawang paralan a apangan do pa reng asan at maka-ilup la pa mu ring sabo.

Ing bobotung asan, wangis ya naman keng paksi. Atin yang laya, paminta, aslam, sibuyas. Ing pamiyaliwa namu, neng suliranin de ing bau nang maantut-antut neng misan, bubuluganan deng bulung ning tangle.

Ing tangle yang magsilbing “neutralizer” a milalako keng e masanting a lasa at bau ning asan a mete na at mebilasa.

Nung misan, busal na ning labis a kasakitan ning bie, makatuklas tamung miyaliwang bague at paralan nung makananu ya pang pakinabangan ing biyaya o kalam ning Diyos. Biyayang kareng aliwa, lakwas na karetang manawa bie, ala neng ulaga karela at iyugse ra ne.

Lutung bobotu keng asan — lutu ya pu at diskarting Kapampangan.

______


cabusigan at pamagbutactac 4

20/07/2012

cabusigan at pamagbutactac

bringhi
oliver carlos

Atin kang okasyon keng pamibale-bale yo? Atin kang pakasal? Pabinyag? Mag-bertdey? O kaya daratang ing pyestang balen o baryo?

Kakarug ka salu pota kabud na la mu mikarakal deng taung makipangan at makurilyu ka o kagisanan kang anda o tau?

Ay Daraaaa… Atcheeee, Besprennnn! E na ka rugu kulu-kulurut a kile at mangamus buntuk keng pamigaganaka! Oini ing solusyun keng problema mo…Bringhi! E yamu basta bringhi nune Bringhi-Kapampangan Style! Oooo…seselan na ka mu!

Balu yu kapatad, ining Bringhing Kapampangan, tradisyunal o matua na neng bahagi o parti ning metung a pusyunan o pamagtaut kanita pa man. Nung uari sa kareng magaral, pane yang present ining kalutu o kapangan a ini. Pablasang itamung Kapampangan neng magtau tamu, alimbaua mo mekyasawa ya ing kekatamung baintau at ing ayasawa na atne pamo kalagu at Reina Elena ya keng Santa Cruzan, aba etamu bisang mipakarine keng baryu at talaga namang bongga at kumbidadu ya ing mabilug a baryu.

Nung inia naman emu atantya tagana nung pilang babi ing pulkerwan at pilan lang manuk deng katatan uling paki-bilang mu la naman deng kinumbira mung mangate babi ampong magkalutu (at kabang maglutu no man, ay talaga naman! mag-flying saucer la ampong lilipat keng siping bale deng pinggan a katmung ulam. Kanya-kanya nong salikut nung ia apat nang aldo meyari ing okasyun deng sinaup maglutu ampong mangatat babi atin la pang ulam. E makanyan? Arooo, mangapatiman kayu uling tutu ne!)

O dale, asabi tamu pin a deng minunang makatwa e re kakalingwang iyabe kareng resipi ining bringhi. Balu yu nung bakit? Uli’ng mabayat ya keng atsan at matalik yang magpakabsi. At ne pamong kalinamnam a lasa nung inia e ra apapansingan deng “bwisitang mangatako” (panupaya yu na pu nung mekapag-Inglis ku keni) mengapasubu nong mengan at e rana atagin ing aliwang pamangan. Iyapag ya kasi ini nang bringhi karalasan kayabe ne ning sopas a mapali karetang bayung datang a bisita lakwas na nung marayu ya pa penibatan. O ‘ta nupin namang mabsi ne makapangan ya pa waring dakal. Oita, ing paralan da reng kekatamung makatwa ban e masyadung dakal ing karning babi o manuk a magisan keng metung a pusyunan o andaan.

Kitnan ke i dara kung Patna at sabi na, makanini kanu ing gagawang Bringhi:

Sangkap:
3 kutsaran taba
1 kutsarang dildak a bawang (lapirutan me nung yang trip mu!)
1/2 tasang pengiling sibuyas
1 kilo pakpak manuk, pututan me keng trip mung dagul (itang e makabaknal a dagul!)
Asin ampong paminta (o makananu yang maglasa nung alang anti ni! luse!)
1 kutsaritang liiya (itang madilo-dilo pampalasa! Aliwa itang panisis ne)
3 tasang abyas a lakatan
4 tasang sabo ning pipagbukalan mung manuk
4 tasang kakang gata
1 katamtaman dagul a bell pepper (gilian mu la syempre, kabit mo uaring mabilug a balamu kampana!)
2 lalapo kutsaritang pasas
6 ebun (manuk o itik malyari ya naman)

Paralan:
1. Isingkotsa mu pakpak manuk king bawang ampong sibuyas (balu me yan!).
2. Isamut mu ing asin, paminta ampo ing liiya.
3. Iyabe mu ing abyas lakatan (mas masanting nung ining lakatan ibat mu nang binabad keng danum mapali) piyalu-alu mu mu at isingkotsa mu nang isingkotsa
4. Ibulus mu ing sabo manuk (itang pipagbukalan mung pakpak manuk!) ampo pa itang kakang gata.
5. Paburen mu mung bukal-bukal, mayna mung api, angga na keng akit mung melutu na ing lakatan (gogogo mu rugu at eka kabud mu makatanga kabang bubukal!)
6. Ayus ne ing lakatan kanyan at melutu ne? o ibulug mu na ing larang bilug pengili ampo ing pasas.
7. Nung amunuan mung lutu na ing lakatan, emu pa mu tambing kikid (o lalako keng pagkalangan) paburen mya mu ing kawali makasyang keng mayna mung maynang apil mga adwa o atlu pang minutu. Angga na ketang akit mung medyu ma-brown-brown at malutung ya ing keng lalam na ning kawali.
8. Kabit mu na kanyan keng malapad a pinggan (sapinan meng bulung ne! balamu e ka Kapampangan)
9. Dinan mung ginayat a ligang ebun keng babo antimong peka-toppings nung trip mu mu ne? (optional ne ini oneng ayus ya naman!)

Ay salese na kanyan. Atin na kang malinamnam a Bringhi. At bayu ra pa agisan deng bisita mu ing tau mu, mipakabsi na la at memutaktak keni pa mung inapag mung kapangan a ini.

Mekad ini mung bringhi mu yang apangan da at sabyan da na mu, “Pakibalut mu namu ing aliwang ulam!”

Subukan me, Jo!

______


cabusigan at pamagbutactac 3

13/06/2012

cabusigan at pamagbutactac


pigan

oliver carlos

“Tandanan yu, migit king lasa ampong iyatad nang tula ning pisusulwan ta’ng pigan, e ta sana kakalingwan ing kultura at panugaling Kapampangan a kayantabe na niti – ing matibe pamikalugud, pamipagmasakit at pamisaupanan ning pamilya. Migit king sabla, ing dalise kapasalamatan king Mayupaya king lugud na’t kalam.”

Magaral ku pa king elementarya iniang damdaman ke ining amanung ini kang Apu kung Kiku. Mitatak ya king kanakung kaisipan. Wa man at e makaparikil kanaku nune pa naman kareng kanakung pengari, bapa, dara at mangatwang pinsan.

Musmus at dimut man kareng bage asasali ning salapi, panatag at payapa naman ing biye keng paglawta. Meragul ku king metung a baryung mipapadurutang gabun-asikan. Karin, malwalas lang paraisu at pipamyalungan ding pinitak, pilapil, tarundun at paranum. Malambut lang pagkeran ding mandala ampong sipuk ning are.

Asnamu kasimpli ing bye. Alang telebisyun (nung atin man, mapilan la mu at gagamit la pang baterya ning dyip ba rya mung apaslag. Radyu mung gagamitanang pila (baterya) ing peka-libangan da ring tau.

Busal ning kayanakan, paniglon ku at panayan ing banwa-banwang panyatang ning kaleldo. Kambe na niti, ing panaun ning pamamupul pale patye kalanan (makaladwa la pupupul pale deng tau keng baryu mi, ing pamamapul pale neng panaun ning kauran o bulan ning Oktubri anggang Nobyembri, awsan deng dayatan. Kalanan ne man ing pamamapul a sakup ning kaleldo o bulan ning Marsu anggang Abril).

Tutu kung panabikan ing anti kaniti, uli’ng iti na ing panaun nu nukarin ku makapanyawad pale kareng bapa at dara ku ban makasali kung bayung imalan ampong gamit keng pipagaralan patse mibuklat na ing pamagaral)

Migit king sabla, masasal kung panayan ing pamamupul uli ning ugali na nang Apung Kiku, kaybat nang minupul, ampat maka-areglu na at makalub kareng kayang matung ing pale nang pinupul, kanita na naman ipalwal ing makasadya nang pale-lakatan.

Awsan na la reng anggang anak na, pangunakan at deng siping bale para misulu-sulu keng awsan dang “pigan”.

Ing pigan, pisamut-samut yang duman, ligang kamuti (kamuti ya mang dutung o gapang), ligang sagin at kaybat dinan dang gata ning ngungut at danum a marimlang menibat king tapayan.

Dakal a sasabing ining pigan, makatuliran yang ilarawan bilang penibatan ning modernung alu-alu (halo-halo). Pablasang kanita ala pa namang kuryenti at e la pa usu reng makinang panggawang yelu, iti nang pigan ya nang peka-alu-alu da kanita.

Ing pangapayak o pangasimpli ning kapangan a ini, i ya ing paninintunan ku angga man ngening miras naku king makanyan a edad at ikwa ku nang miras karing miyaliwang bangsa. Bukud king lasa na, panintunan ku ing pamagbalik ning matigik a kaul ning pamikamag-anak at pamaki-parang tau. Itang pakiramdam at karanasan. Itang sasal ning salu kabang lalawen mu at pakiramdaman ing ritmikadu at misasanmetung a kimut da reng kanakung kamag-anak, siping-bale at kabaryu. Apakiwangis me keng metung a terak ing pamagduman at pamagsadyang pigan. Atin kanya-kanyang gampanin patse magduman at magsadyang pigan. Ating babayu, ating manyangle lakatan, ating maglaga o manalip kamuti ampong sagin at ating kukudkud ngungut o mamapsal at magpalto gata. Ating gigitara at magkanta at ating mipamusung kareng dalaga at baintau.

Binang makalungkut. Kambe ning pangasandal da at pamagpaynawa ring alu ampong asung a gagamitan keng pamagduman, mewala na naman ing pamagduman at pamisulu keng kapangan a pigan keng baryu mi.

Karas ning bengi, kanya kanya nong pamanuli rening makatwa at karelang anak ban manalbe telebisyun, o myalung keng kompyuter. Dakal na la kayabalanan ban pansingan pa at gawan ining makanining pamisulu at pamitipun da ring mikakamag-anak.

Dakal nang bina ing kayabalanan para apiyisip da pa ing kumbiran la reng kamag-anak at siping bale ban idake ra ing nanumang tinggap dang kalam at magpasalamat la kareng taung makapalibut a sinaup ban apupul da nung nanuman ing pipagalan da. Bista man balu dang aliwa mu ila nun ating taung sinaup iniang panaun a e la pa pupupul. Keng panaun ngeni, galo yang bagya o sumaup ing tau, keraklan pabayad o payupa ya. Atin mang e payupa at sasaup mung tagana, gagawan da nang simpli reng sinopan ing pamagtumbalik keng sinaup da keng paralan a dinan da nya mung pale patse makepupul la. E kanu bayad dapot makanyan ya naman ing maging kapupuntan na. Ala na pa mu ing pamisulu-sulu at pamagsadyang kapangan a kalupa kanita.

Dakal na kayabalanan para gawan da pa ing magpasalamat king Dyos a panibatan ning sablang bage atin la.

Dakal nang bina ing kayabalanan at dapat dang isipan ding tau ban aganaka da pa ing sasabyan nang Apung Kiku dikil keng panugali’t kulturang Kapampangan a kayabe na nining “pigan”.

______


cabusigan at pamagbutactac 2

07/06/2012

butactac


saluyut a maki-gandus

oliver carlos

Buri ku ne sa ing pwad manuk o liempu ning Baliwag Lechon nga’yu kanyan e.

Bayu ko tumerku takman ye pa. Pota akakalingwan yung itamung Kapampangan atin tang diskarti at lutu keng saluyut a bukud keng manyaman ne, masustansya ya at e pa magastus.

Ing saluyut, mayan yang tutubu kareng mula at gulut gulut bale. Sagana ya pa keng bitamina. Mapilan kareni wapin ing awsan dang beta-kerotin (beta-carotene) a pakalino mata, bakal o ayorn (iron) a mayap keng daya), kalsyum (calcium) para kareng butul ampong ipan, baitamin C (vitamin C) a mapapagpasanting balat at panlaban ning katawan keng sakit.

E re akasanayan papakan kareng anak uli ning ing rereklamu da rening anak at misan deng makatua mu naman, masalat o magalasgas ya kanu keng akmulan ing bulung na. Oneng itamung Kapampangan atin tamung diskarti at solusyun kening problema. Ini ping saluyut a maki-gandus.

Keng lutung ini na kami peparagul ning pengari kung babai. Makanini ing gagawan na:

Mumuna, migisa yang bawang ampong sibuyas. Nung ating mitagan a tinapa o iki, o buntuk bangus, simen ne ita at pamulug ne. Nung mekayagtal yang metung o adwang kamatis a malulut pakiyabe nya naman keng gisa. Potang apisamut na na, ita sanang ababawu da na pati reng baranggay tanud keng baranggay ‘ol, ibulug na no reng mapilan a pirasung gandus (balatan yo rugu, e yu kakalingwan ne!)

Dinan nang ditak mung ditak a danum at potang amana-manan nang malambut no rening gandus, isunud nang ibulug ining santul (ala nong butul) ba’ yang medyu maslam a lasa. Tatauli neng ikabit ing bulung saluyut at paburen nang bubukal king mapilang minutu (tandanan, ditak mung ditak a danum uli’ng ing bulung saluyut magdanum yang kusa kabang lulutu ya). Ini namang gandus yang bulug a diskarti tamu tamu para masalese yang lungub keng akmulan ining bulung saluyut.

Ala ka mang masyadung gastus kening lutung ini. At nung masipag kang mananaman, akwa mu mekad ing segana-ganang sangkap ken mung gulut bale.

Kaybat mung mengan at kabang maninga ka, bilangan mu naman nung nanu ing sustansyang binie ning saluyut keng kekang katawan:
Nung mekapangan kang kapitnang tasa o kap (½ cup) o 45 grams a bulung saluyut, mekatanggap ya ing katawan mung: 20 kcal a enerdyi (energy), 1.3g a protina, 0.3g a taba o pat (fat), 3.1 g a karbo-aydreyts (carbohydrates), 0.4 a payber (fiber), 87.3 mg a kalsyum (calcium), 1,334 a beta-kerotin (beta carotene), 1.0 mg a bakal o ayorn (iron), 0.02 a tayamin (thiamin), 0.04 mg a riboplabin (riboflavin), 0.3 mg a nayasin (niacin), and 10 mg ning baitamin C (Vitamin C).

Kasustansya na ne ! Subukan ye. Lalasa ya pang dyan na pa!

______


tim gatas: cabusigan at pamagbutactac 1

26/05/2012

pamagbutactac

tim gatas
alfonso ‘al’ pedroche

Aniang mabie ia pa i Ma cu, atin iang lulutung pamangan a asna caniaman at e cu pa atacman careng aliua. Ing aus na “Tim Gatas.” Recipe (pamaglugtu) ia canung matua ini. Tabalu nung balu yu. Ing itiura na bala mu leche flan, oneng ulam ia.

Macanian ing prosesu ning pamaglutu na.

Mangguisa cang tidtad a paro, at nun buri mu, dinan mung guiniling a babi. Burean meng maratun quing caserola at bulusanan meng gatas damulag a dininan ebun manuc a sebulan. E me gugogo pangasamut na, bang maratun quing lalam itang paro. Potang cai ibili me ing caserola king mas maragul ang ducanan a maquidanum at i-double boiler (ipasingo, ipacacalugcug) meng anti mong maglutu cang leche flan. Maniaman yang i-apag nung me peparimla ia (queng pridiideir).

Cailangan ing gatas damulag puru ia.

_________